GÖBEKLİ TEPE: TAHILLAR, ŞÖLENLER VE ANITLAR

Çanak Çömleksiz Neolitik Dönemde kullanılan tipik aletler arasında, sabit bir alt eleman ile aktif bir şekilde alt taşın üzerinde hareket ettirilen bir üst eleman olmak üzere iki parçadan oluşan ezme ve öğütme aletleri yer almaktadır. Göbekli Tepe’de ortaya çıkan sayısı 7.000’lerle ifade edilen oldukça sıra dışı bir miktardaki öğütme taşı topluluğu biçimsel, deneysel makroskobik ve mikroskobik kullanım izi analizlerini bütünleştiren bir yaklaşım çerçevesinde incelenmiştir.

Tahıllı yiyecekler, bugün insan diyetinin en önemli bileşenlerinden biridir. Tahılın Epi-paleolitik Dönem sonları (MÖ yak. 12.500-9.600) ile Çanak Çömleksiz Neolitik Dönemde (PPN, MÖ yak. 9.600-7.000) insanın geçim stratejisine dahil oluşu, bitkilerin seçimi ve kullanımı, bitki ve arazi işletme stratejileri, bitki yetiştiriciliğinin gelişimi ve bitkileri işleme, depolama ve tüketme gibi aşamaları içeren oldukça uzun ve karmaşık bir süreç olarak tanımlanmaktadır. Çanak Çömleksiz Neolitik sonlarına (PPNB, MÖ yak. 8.800-7.000) gelindiğinde, çiftçilik ve tarımın geniş çapta benimsendiği; evcilleştirilmiş tahıllar ve diğer bitkilerin büyük ölçüde bilinçli olarak yetiştirilmeye başlandığı görülmektedir. Öte yandan bu döneme gelinceye kadar, bitki ve yiyecek işlemede uzmanlaşmış bir alet çantasının gelişimine uzanan oldukça uzun bir deneyleme ve teknolojik değişim süreci yaşanmıştır. Çanak Çömleksiz Neolitik Dönemde kullanılan tipik aletler arasında; sabit bir alt eleman (havan, ezgi taşı veya öğütme taşı) ile aktif bir şekilde alt taşın üzerinde hareket ettirilen bir üst eleman (havan eli, el taşı) olmak üzere iki parçadan oluşan ezme ve öğütme aletleri yer almaktadır.

 

Erken Neolitik’te Tahıl Kullanımı

 

Makrobotanik bulgular, öğütme taşlarındaki morfolojik değişiklikler ve kullanım izi analizleri bir arada değerlendirildiğinde, yabani tahıllar ilk kez Geç Natuf döneminde öğütülerek düzenli olarak işlenmeye başlamış gibi görünmektedir. Büyük, yassı öğütme taşları ile el taşları, Çanak Çömleksiz Neolitik Dönemde Levant bölgesinde mimarinin ayrılmaz bir parçasını oluşturan bölgeler üstü bir standart eleman haline gelmiştir. Yakın zamanda yapılan araştırmalar, Fırat ve Dicle’nin üst kademeleri arasındaki bir alanın Epi-paleolitik ve Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem başlarında besin üretimini kapsayan geçim ekonomisine geçişin meydana geldiği bir bölge olduğunu vurgulamaktadır. Einkorn (siyez buğdayı), emmer (gernik buğdayı), arpa ve Neolitik Dönemin diğer “kurucu ekinler”inin yabani formlarının dağılım alanları bu bölgede yer almaktadır. DNA parmak izi, iki yabani buğday türünün evcilleştirilmiş ekinlere dönüşümünün Bereketli Hilal’in bu bölgesinde gerçekleştiğini göstermektedir. Bu bölgedeki birçok yerleşmede sistematik bitki yönetimine dair bulgular ortaya çıkmıştır. Bunlar arasında Cafer Höyük, Çayönü, Hallan Çemi, Jerf el-Ahmar veya Körtik Tepe gibi yerleşmeler yer alır.

 

Erken tahıl kullanımına dair tartışmalarda Göbekli Tepe’nin henüz herhangi bir rolü yoktur. Bunun nedeni -en azından kısmen-, alandaki tahılların varlığına ilişkin doğrudan kanıtların tartışmalı olmasıdır. Göbekli Tepe’de ortaya çıkan makrobotanik kalıntılar üzerinde yürütülen analizlerin sonuçları, alanda yabani einkorn (Triticum cf. boeticum/urartu), yabani arpa (Hordeum cf. spontaneum), olasılıkla yabani buğday/çavdar (Triticum/Secale), badem (Prunus sp.) ve Şam fıstığı (Pistacia sp.) gibi bitkilerin varlığına işaret etmektedir. Öte yandan, arazide yalnızca son derece düşük miktarda karbonlaşmış bitki kalıntısı tespit edilebilmiştir. Bunların bir kısmı elle toplanmış örnekler olup, bir kısmı da su üzerinde yüzdürme (flotation) tekniği ile tespit edilmiştir.

 

Yazının tamamına Aktüel Arkeoloji Dergisi´nin 69. sayısından ulaşabilirsiniz.

 

Diğerleri