İRAN´DA ÇANAK ÇÖMLEK ESTETİĞİ

Çanak çömlekler arkeolojide en bol olan maddi verilerdir. Arkeologlar çanakçömlekleri tipoloji, stratigrafik durum ve uyumluluk gibi farklı bakış açılarıyla incelemişler ancak çanak çömlekler üzerindeki bezemelere çok az ilgi göstermişlerdir. Yineleme, simetri, denge, orantı, yoğunlaşma ve bunun gibi estetik ve harmonik unsurlar, İran tarihöncesi çanak çömlekleri üzerinde sıklıkla görülür ve geometrik figürler, insan, hayvan, bitki motifleri, tematik ve sembolik figürler gibi önemli bir noktayı vurgular ve nitekim kendi estetik ihtiyaçlarını karşıladığını gösterir.

 

Çoğunluğunu geometrik motiflerin oluşturduğu çanak çömlekler üzerindeki bezemelerin başlangıcı Neolitik Döneme rastlar, ancak Kalkolitik Dönemde bezemenin çanak çömlekler üzerindeki gelişimini ve değişimini görebilir, ayrıca bu dönemde İran’da birçok alanda bezeme çeşitlerini oldukça güzel bir şekilde gözlemleyebiliriz. İran’ın tarih öncesi çanak çömlekleri üzerine figürlerin görsel ve estetik yönlerine bakmanın yanı sıra, estetik unsurların çeşitleri, çanak çömlekler üzerindeki figürler ve bu unsurların uygulanması arasındaki ilişki önemli bir role sahiptir. Estetik unsurların matematiksel uygulanmasıyla, Kalkolitik Dönemde tarih öncesi toplumların gelişimi ve insanların sosyal evrimi karmaşıklaştı ve tematik, sembolik figürlerin kullanımı ve bunların uygulanması mümkün olduğu kadar güzel ve incelikle yaratılmaya başlandı.

 

İnsan güzellik arayışında olan tek varlıktır. İran’ın tarih öncesi toplumları için, insanların estetik algısını tatmin edecek tek şey çanak çömleklerdi. İncelikli ve güzel şekillendirilmiş çeşitli çanak çömlek formlarının yanı sıra, bezemeler de bu duyguyu tatmin edebilirdi. İran’da tarih öncesi çanak çömlekler üzerindekien önemli ve en çok kullanılan görsel ve estetik unsurlar şunlardır: oran, odak, simetri, denge, ritim, denklik ve çatışma.

 

Hacim, şekil ve boyut oranla alakalıdır. İki ya da daha fazla çoklu boyut görsellikle özel bir ilişkiye girerse, uyum adı verilen hoş bir etki yaratırlar. Aslında, bu matematiksel bir uyumdur ve bileşenler ve kabın bütünü arasındaki özel ilişkiyi gösterir. Motiflerin uyumuna yönelik ilgi çekici örneklerden biri Susa kaplarıdır. Tarih öncesine ait çanak çömleklerin formlarının yanı sıra motiflerinin de kökeni son derece gelişmiş bir uyumla Susa’dır.

 

Yazı: Mona Saba 

 

Yazının Tamamına Aktüel Arkeoloji Dergisi´nin 71. Sayısından Ulaşabilirsiniz.