ÇİNGENE KIZI MOZAİĞİNİN ABD’DEKİ PARÇALARI EVİNE DÖNÜYOR

Zeugma “Çingene Kızı” mozaiğinin yıllar önce ABD’ye kaçırılan kayıp parçaları Türkiye’ye dönüyor! 6 yıllık sıkı bir mücadele sonucu geçtiğimiz hafta ABD’den teslim alınan parçalar, bugün evine dönüyor. Peki Aktüel Arkeoloji Dergisi´nin 2014 yılında change.org üzerinden başlattığı ve 44 bini aşkın kişinin imza atarak destek verdiği uluslararası kampanya bu sürece nasıl bir katkı sağladı?

 

 

Çingene Kızı’nın Öyküsü

 

Çingene Kızı mozaiği, Gaziantep iline bağlı Nizip ilçesinin 10 kilometre doğusunda konumlanan Zeugma antik kentinde 1998 yılında Gaziantep Müzesi tarafından gerçekleştirilen kurtarma kazıları sırasında, bir villanın tabanında düşmüş halde bulunan sütunun kaldırılmasıyla ortaya çıktı. 300 metrekarelik bir taban mozaiğinin parçası olan Çingene Kızı, Zeugma antik kenti ve Gaziantep’in simgesi haline geldi. Saç örgülerinden dolayı “Çingene Kızı” adıyla anılan mozaikte betimlenen figürün cinsiyeti tartışmalı olmakla birlikte, figürün Yer Tanrıçası ve tanrıların anası Gaia veya Büyük İskender olabileceğine dair farklı görüşler savunuluyor.

 

 

Çingene Kızı’nın ABD’deki Kayıp Parçaları

 

2012 yılında ABD’nin Ohio eyaletine ait yerel bir gazetede Bowling Green State Üniversitesinde dekor amaçlı kullanılan 12 parça mozaiğin Zeugma kökenli olabileceğinden bahsedilmesi üzerine, Kültür ve Turizm Bakanlığı Kaçakçılıkla Mücadele Şubesi hızla harekete geçer. Konu ile ilgili Zeugma antik kenti kazıları başkanı Prof. Dr. Kutalmış Görkay’ın bilgisine başvurulmasının ardından, Görkay tarafından yapılan araştırmalar ve teknik incelemeler sonucunda mozaiklerin Zeugma kökenli oldukları, dahası Çingene Kızı mozaiğinin parçaları oldukları anlaşılır.

 

 

1965 yılında Bowling Green State Üniversitesi tarafından Peter Marks adlı bir sanat tacirinden 35 bin dolar karşılığında satın alındığı anlaşılan mozaik parçalar, o tarihten bu yana üniversitedeki Wolfe Sanat merkezi girişinde sergileniyordu. Yapılan incelemelerin ardından Zeugma kökenli oldukları anlaşılan mozaik parçaların, Zeugma antik kentinin henüz resmi olarak keşfedilmesinden önce kaçak kazılarla ve üstelik matkap, çekiç gibi aletler kullanılarak yerinden söküldüğü belirlendi.

 

 

Mozaiklerin İade Süreci

 

Mozaiklerin Zeugma kökenli olduklarının belirlenmesinin ardından hızla harekete geçerek, ilk olarak Dışişleri Bakanlığı Şikago Başkonsolosluğu ve ardından üniversite ile iletişime geçen ve 6 yıl boyunca müzakereler sürdüren Kaçakçılıkla Mücadele Ekibi, bu süreçte çeşitli uzlaşı yolları arar. Şubat 2012’de yapılan tespitlerin hemen ardından eserlerin iadesi için ilk girişim, Dışişleri Bakanlığı kanalıyla yapılır. O dönemdeki üniversite yönetimi, eserleri satın alırken ödedikleri 35 bin doların, 2012’deki döviz kuru ile 260 bin dolara denk geleceğini belirterek, paranın kendilerine ödenmesi şartı ile eserleri iade edebileceklerini belirtir. Üniversite ikinci seçenek olarak ise, Türkiye’den her yıl 20, toplamda ise 200 öğrencinin kendi bünyelerinde eğitim almasının sağlanabileceğini sunar. Bakanlık yetkilileri, üniversitenin sunduğu her iki seçeneğin, etik açıdan doğru olmadığını savunarak, bu seçenekleri reddeder, böylelikle eserlerin iade süreci askıya alınır. Eserlerin iadesi için sürdürülen çalışmalar sonucunda, 2017 yılında yönetimi değişen üniversiteye Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından ikinci bir girişim yapılarak, Türkiye topraklarına ait olduğu net bir şekilde ifade edilen mozaiklerin iade edilmesi için bir toplantı yapılması talep edilir. Son olarak, Fırat Nehri’nden çıkmış taşlarla, Gaziantep ustalarının elinden çıkmış replikaların yapılmasını ve üniversitedeki teşhir koridorunda bu replikaların sergilenmesini öneren ekibin bu teklifi üniversite tarafından kabul edilir ve iki taraf arasında bir protokol imzalanır. Yapılan yeni teklif sonucunda iki taraf arasında protokol imzalanmasının ardından, Gaziantep Büyükşehir Belediyesi, Bowling Green State Üniversitesindeki Wolfe Sanat merkezinde sergilenmek üzere eserlerin replikalarının yapılmasını üstlenirken, parçaların Türkiye’ye nakliyesinin Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yapılması kararlaştırılır.

 

 

Aktüel Arkeoloji Dergisi’nin Change.org Kampanyasının Sürece Katkısı

 

Aktüel Arkeoloji Dergisi’nin 2014 yılında change.org üzerinden başlattığı “Zeugma’dan Amerika’ya Kaçırılan Mozaikler İade Edilsin” başlıklı imza kampanyası, uluslararası alanda ses getirerek, toplumun bu konudaki talebinin Bowling Green State Üniversitesine güçlü bir şekilde aktarılmasını sağlamıştır. Aktüel Arkeoloji Dergisi’nin kampanyası, başlangıçta belirlenen 25.000 imza sınırını geçerek, 50.000’e yükseltilmiş, gerek Türkiye’den gerekse yurt dışından büyük destek görmüştür. Bugün itibarıyla imza kampanyasına destek veren 44 bini aşkın kişi, bu coğrafyaya ve mirasa sahip çıkıldığının en önemli ispatıdır. Bugün, kaçak yollarla Anadolu’dan yurt dışına kaçırılan eserlerin götürüldükleri yerde daha iyi bakılacağı düşüncesi çoktan değişmiş durumdadır. Çünkü Anadolu insanı bugün bilmektedir ki binlerce yıllık tarihi boyunca bu topraklarda üretilen her eserin, fikrin ya da kalıntının sahibi ve koruyucusu yine bu coğrafyadaki insanların kendisidir. Zeugma mozaiklerinin iadesinin gerçekleşeceği bu günlerde, Aktüel Arkeoloji Dergisi’nin change.org kampanyası başarılı ilan edilerek, imzaya kapatıldı.

 

Zeugma mozaikleri başta olmak üzere, bu coğrafyadan götürülen her türlü arkeolojik ve kültürel mirasın sahibinin bu coğrafya olduğunu düşünerek imza atan tüm dostlara Aktüel Arkeoloji Dergisi olarak teşekkür ederiz.